شب‌های روشن

بِیَدِکَ لا بِیَدِ غَیْرِکَ زِیَادَتِی وَ نَقْصِی وَ نَفْعِی وَ ضَرِّی.

شب‌های روشن

بِیَدِکَ لا بِیَدِ غَیْرِکَ زِیَادَتِی وَ نَقْصِی وَ نَفْعِی وَ ضَرِّی.

۶ مطلب در مهر ۱۳۹۶ ثبت شده است

۲۲
مهر

هرچه بیشتر می‌‌گذرد منزوی‌تر می شوم. این تغییر را خودم خوب می‌فهمم و دیگران نه. دیگران گرم و اجتماعی می‌شناسندم و من در جمع‌ها احساس غریبگی می‌کنم. شبیه کسی نیستم. می‌دانی؟ به تویِ هیچ‌کس، بیشتر شبیهم تا به کسی. حرفهایشان، دغدغه‌هایشان احساس و عواطفشان هر روز که می‌گذرد. برایم ناملموس‌تر می‌شود. مجبورم به تحمل و لبخند. صحبت از غمگین و ناشاد بودن نیست؛ احساس غریبه بودن و نخودی بودن، در جمعها توانم را تحلیل می‌برد. باید بنشینم و به آنچه می‌خواهند گوش بسپارم و همراهی کنم. هرچه بیشتر من احساس دوری می‌کنم، دیگران بیشتر می‌خواهند در کنارشان باشم. 

دنیای عجیبی است. تنهایی‌ای را که می‌خواهی نداری و تنهایی‌ای را که از آن می‌گریزی همیشه پهلو به پهلو داری. مقاومت نمی‌کنم. سعی می‌کنم در کنارشان باشم. من هم از جان و دل دوستشان دارم. از اندوهشان به درد می‌آیم و از شادی‌شان لبریز از شور می‌شوم. اما از یک حدی بیشتر بودن در کنارشان در توانم نیست. از یک حدی بیشتر دیگر می‌شود جبر و آزار. حتی در محل کار هم که این همه عاشقانه محیط و کار و همکارها را دوست دارم، گاه ساعتهایی که خلوت‌تر و پرسکوت‌تر است بیشتر به جانم می‌چسبد.

سر و کله زدن با بچه‌ها را البته خوش دارم. اگر بشود، خیلی خوش‌تر دارم در هر جمعی از دیگران کناره بگیرم و قاتی شادی‌ها و خنده‌های بچه ها بشوم. آدمهای سن‌بالا را هم دوست دارم. حوصله ام برای خنده‌ها و گریه‌هایشان زیاد است. 

در کل کم‌حرف‌تر و ساکت‌تر شده‌ام. این را من خوب می‌فهمم و تو نیز.

سر کلاس البته فرق می‌کند. باید کلاس را بگردانم و پنچاه نفر دانشجو را به تلاش وادارم. می‌پرسم «عاشق شدن به جبر است یا به اختیار؟» و همین سوال کافی است تا همۀ کلاس حتی گوشه‌گیرترین‌ها را هم به حرف بیاورم. خیلی ها معتقدند عشق اِرادی است. می‌گویم پس اگر با تصمیم و ارادۀ خودتان تا دو روز دیگر عاشق شوید چهار نمره به پایان ترمتان اضافه می‌کنم. برخی معتقدند جبر و قضای الهی است چون عشق دست خود انسان نیست. مهری است که در دل می‌افتد. می‌پرسم پس چرا برای ازدواج بین دو یا چند گزینۀ مختلف سرگردان می‌شوید و یکی را برمی گزینید؟ اگر جبر است انتخاب شما بی‌معناست. 

باز می‌پرسم «به کدام‌یک معتقدید؟ به سعدی که می‌گوید: سعدی به روزگاران مهری نشسته در دل/ بیرون نمی‌توان کرد الا به روزگاران؛ یا به دکتر شفیعی که می‌گوید: گفتی به روزگاران مهری نشسته گفتم/ بیرون نمی‌توان کرد حتی به روزگاران؟». تقریبا همه طرفدار بیت دوم‌اند. می‌گویند عشق اگر عشق باشد هیچ‌وقت از دل بیرون نمی‌رود. می‌پرسم اگر مثلا من دیوانه‌وار همسرم را دوست داشته باشم، اما او آنقدر خشونت داشته باشدکه ادامه دادن زندگی در کنارش به معنای به جان خریدن خطر مرگ باشد، چه باید بکنم؟ آیا بمانم و بگویم شیرینی عشق آن است که من به دست معشوقم خفه شوم؟ صدای خنده کلاس را پر می‌کند. بعض می‌گویند شاید، بعضی می گویند نه. نگاهشان به عشق زیادی سنتی و افلاطونی است. دلم می‌سوزد برای بعدهایی که چه‌بسا ضربه های تلخ و مهلک بخورند. 

می‌کوشم نگاهشان را قدری از عشق مجنون‌وار فاصله دهم. می پرسم آیا ابراهیم خلیل الله عاشق نبود؟ چگونه حاضر شد فرزندش را به قربانگاه بکشاند؟ یا امام حسین(ع)؟ مگر نه اینکه همۀ زندگی‌اش را فدا کرد؟ می گویند هر دو نفر، بین دو معشوق، محبوب والاتر را برگزیدند. می‌گویم پس انتخاب کرده‌اند؛ کسی یا چیزی وادارشان نکرده. حالا اگر کسی در رابطه‌ای حقیقتا عاشقانه باور و ایمانش در خطر بیفتد چه؟ اگر حفظ باورش بسته به دل گسستن باشد چه؟ می‌شود گفت عاشق نبوده و عشق را نفهمیده؟ 

سکوت و فکر در کلاس جایش را به حرف و گفتگو می‌دهد.


  • سوما ..
۱۲
مهر

معمولا اهل نق زدن نیستم. گاهی که خستگی فشار می‌آورد و در همان لحظه اندوهم را روایت می‌کنم، یکی دو ساعت بعدترش یا یکی دو روز بعدترش به آن اندوه و آن نوشته می‌خندم.
حیف نیست شش ماه تمام در غار خواب باشم؟ حیف نیست زیبایی دل‌انگیز پاییز را نبینم؟ خرس قطبی لذت مچاله شدن زیر پتو در هوای سرد را چه می‌فهمد؟ یا لذت دیدن لبخند کودکی که توی اتوبوس، در اداره، در خیابان، در روضه و در هرجایی از این دنیا دلش می‌خواهد پشت چادر مادرش با تو قایم باشک بازی کند و  دلت را ببرد؟
درست است که خواب را دوست دارم و هنگام غصه هیچ چیز برایم مثل خواب آرام‌بخش نیست؛ اما نه اینکه شش ماه تمام خواب باشم و صبح به صبح صدای اذان شریف حسین را از گوشی‌ام نشنوم و شیرینی طلوع آفتاب را درک نکنم.

دیروز گمانم زیادی خسته بودم. ساعت دو، بدترین ساعت برای برگزاری کلاس است. بعد از نهار است و معمولا همه خسته‌اند و خواب‌آلود. هوا هم که متغیر است و بچه ها یا از گرمای هوا شکایت می‌کنند یا از سرمایَش.

کلاس هم پنجاه نفره است. مجبورم برای اینکه حواسم به آخر کلاس هم باشد سر پا بایستم.

خسته بودم، خواب هم بر من غلبه کرده بود، کفشها هم تازگی پاهایم را می‌زند، خیر سرم کفش طبی گرفته بودم. یک ساعت و نیم در همان حالت سر پا بودم. سوالهای عجیب و غریب دانشجویان، چی چی گفتن‌هایشان بعد از هر توضیح، پرسیدن اینکه «الان برای امتحان چطور باید به همچین چیزی جواب دهیم؟»، توضیح هزاربارۀ من که «امتحان پایان ترم 5-6 نمره بیشتر ندارد  و اصل برایم فعالیت‌های سر کلاس است» و سوالهای دانشجویان دوباره ودوباره که خب حالا امتحان چطور است و چطور بنویسیم، همه مرا آزرده بود.
باید با حوصله یکی یکیِ آنها جواب می‌دادم و بعضی حرفها را دوباره و دوباره تکرار می‌کردم.
بعد از کلاس، خستگی‌ام را اینجا تکاندم.
لذت معلمی به همین است که اتفاقا آن دانشجوهای ادبیات نچشیده را مشتاق ادبیات کنی. تقصیری ندارند؛ دو سه سالی خود را در خانه حبس کرده‌اند تا با رتبۀ خوبی در دانشگاه خوبی قبول شوند. تمام این سالها همه چیز را فقط به نیت امتحان خوانده اند و فعالیت کلاسی برایشان بی معناست. وظیفۀ معلمی من است که کمکشان کنم از خوی و خصلت دبیرستانیشان دور شوند.

صد سال هم حاضر نیستم سمیه‌سادات بودنم را با خرس قطبیِ خپلِ خوابالو عوض کنم.


  • سوما ..
۱۱
مهر
تفاوت‌ها که فراوان می‌شود تدریس از کندن بیستون دشوارترم می‌آید. بچه‌های یکی از کلاسها تفاوت‌های چشمگیری دارند. بعضیها هنوز نگفته حرف را جلوتر و بهتر از تو می‌فهمند و بعضی ساده‌ترین کلمات را نمی‌توانند معنا کنند. بعضی ها نمی‌خواهند حتی یک کلمه جلو پسرها حرف بزنند یا شعر بخوانند و برخی دیگر اگر رهایشان کنی نغمه‌خوان خوش‌صوت کلاس می‌شوند . احیانا یک قر موزون هم می‌دهند. بعضی‌ها مولوی را از بیخ کثیف و نامرد و بی‌همه چیز تلقی می‌کنند که چنان که باید و شاید حق وعظ دینی را ادا نکرده  و برخی دیگر سینه چاکان فروغ‌‌اند (آن هم نه به خاطر هنر شعری‌اش) و مولوی و سعدی را واعظانی پیر و پژمرده می‌دانند که سخنشان هم چون خودشان دلخراش است.
برخی تا اسم هدایت و فروغ می‌آید، رنگ به رنگ می‌شوند و زبان به اعتراض می‌گشایند و برخی دیگر وقتی شعر عاشورایی می‌خوانیم، اصلا نشنیده اند در کربلا چه گذشته است. حتی یک روضۀ معمولی زنانه هم نرفته‌اند. در عمرشان نشنیده‌اند که «ما رأیت الا جمیلا» را چه کسی گفته و کی و کجا گفته و چرا گفته.
یکی از کلاسهایم این طوری است و می‌دانم که خیلی زیاد فرساینده خواهد بود.
امروز بعد از کلاس با خودم فکر می‌کردم راستی پیامبران و جانشینانشان چه مسئولیت سنگین و دشواری بر دوش داشته‌اند. ادا کردن رسالت الهی میان تفاوت‌های فکری و فرهنگی و روحی و ذوقی، میان پیش‌روندگان و واپس ماندگان، میان آنان که خداوند بدیشان می‌فرماید: بر خدا و رسولش پیشی نجویید و آنها که نای از جا برخاستن و همگام شدن با رسول الله را نداشته‌اند، چه صبری می‌طلبیده است.
اعتراف می‌کنم که هیچ سالی، هیچ جلسه‌ای اینقدر که امروز خسته‌ام کرد، مرا نیازرده بود.
  • سوما ..
۰۹
مهر

دو جهان خم‌خانهٔ ماتم شد تو که تا افتاده‌ای از زِبرم
ز غمت می‌نالم و می‌سوزم که به دل از پیکر تو بترم

بنگر پاکوبی اسبت را، بهلم تا گرد برانگیزم
قدمی واپس قدمی پیشم، ره خود بر گِرد تو می‌سپرم

نه سر رفتن نه دل ماندن، چه کنم با پیکر صدچاکت؟
چه کنم بی تو؟ بروم؟ نروم؟ به دلی شرمندهٔ اهل حرم

سر و یال از خون تواَم رنگین بروم تا اشک عزیزانت
زَکیِ* لب‌تشنه خداحافظ...

                                تن بی مولا به چه رو ببرم؟


*زکی: از القاب امام حسین(ع)


  • سوما ..
۰۹
مهر

عالم دوباره رخت عزا پوشید

طبل و دمام و سنج و دهل در راه

هنگام سوگ‌ندبۀ عاشوراست

یا سیدالشباب سلام الله

 

کافرصداقتان جفا بر دوش

ظلمت‌چشان سفرۀ‌ اهریمن

گردن زدند رسم وفاداری

محبوس ظلم‌خانۀ بی‌روزن

این سو حماسه بود و جوان‌مردی

سوگ و غزل به حادثه ملحق شد

خورشید یاحسین درخشید و 

آن سو همه سیاهی مطلق شد

 

هنگام شور و هلهلۀ شیطان

قرآن به روی نیزه شنیدن داشت

افسوس که به دست خدا این بار

گل نه که باغ فاطمه چیدن داشت

 

هفتاد و دو ستارۀ نورانی

از آسمان روز دهم سر زد

ننگ‌آورانِ کوفیِ حرمت‌سوز!

اقبال از آشیان شما پر زد

  • سوما ..
۰۳
مهر

هرقدر هر ترم با خودم به نتیجه می‌رسم که ترم بعد همان جزوۀ ترم پیش را تدریس کنم یا کتابی معرفی کنم و خودم را از دردسر جزوه برهانم، باز آغاز ترم با دیدن دانشجویان، با درک تفاوت نگاه‌ها، با دیدن تفاوت رشته‌ها، با پی بردن به نیازهای دیگرگونۀ دانشجویان، با اندیشه به تجربه‌های پیشین خودم، باز و باز به ویرایش جزوه می‌پردازم. چیزهایی را کم می‌کنم و چیزهایی را می‌افزایم. برنامه‌های جدیدی برای ترم می‌ریزم و فکر می‌کنم چطور می‌توانم استاد بهتری باشم؟ مخصوصا وقتی که دانشجوهای ترم گذشته را می‌بینم که با دیدن من آن‌همه به وجد می‌آیند و حتی همان‌ها که مدام می‌گفتند ما ادبیات فارسی را دوست نداریم، به‌شوق راهم را می‌گیرند و می‌گویند: استاد دلمون خیلی براتون تنگ شده بود...

حالا دوباره نشسته‌ام به ویرایش جزوه. با خودم کلنجار می‌روم شاهنامه برایشان بگذارم یا نه؛ زال و رودابه را بیاورم یا گردافرید را؟ شیخ صنعان را به روال ترم پیش سر کلاس بخوانیم یا بخش ادبیات عرفانی را پر کنم از غزلها و رباعی‌های کوتاه و شیرین؟ این ترم، هم با بچه‌های فلسفۀ مطهری درس دارم و هم با دانشجویان تاریخ تمدن فردوسی. آنقدرها خودآزاری دارم که بنشینم دو جزوۀ نسبتا متفاوت آماده کنم. بچه‌های فلسفه بهتر است قدری نگاه فلسفی شاعران را بدانند. بهتر است خیام و لاادری‌گری‌هایش را بشناسند. بدانند که سنایی عقل فعال چطور توصیف کرده. از سهروردی چیزی بیاورم یا بسنده کنم به سنایی و خیام و یکی دو شاعر دیگر؟ البته همه‌اش فلسفه نباید باشد که به قدر کفایت در درسهایشان این مطالب گنجانده شده. قدری هم باید فاصله بگیرند از دنیای فیلسوفانه. باید عاشقانه‌های ادبیات را بخوانند. داستان بخوانند، مشاعره کنند، آیین نگارش بیاموزند.

بچه‌های تاریخ هم یک شکل دیگر. شاید بد نباشد قدری ادبیات جهان هم چاشنی جزوه‌ام بکنم و در تمام مدت آماده کردن جزوه‌ها به خودم بد و بیراه بگویم که دستی دستی خودم را انداخته‌ام توی دردسر.

خیالی نیست. فصل پاییز است و دل شور زندگی را از سر می‌گیرد. نیمۀ دوم سال را به خاطر شبهای طولانی‌اش به خاطر هوای رو به سردش، به خاطر صبح‌های بعد از نماز که وقت برای آغاز روز بسیار است، برای خلوتی مشهد و برای خیلی چیزهای دیگر دوست دارم. اگرچه امسال کارهای تابستان تا پاییز کش آمده‌اند اما دل نوید پاییزی پربارتر از تابستان را به من می‌دهد.

  • سوما ..